Retinopatia wcześniacza – objawy, leczenie i rokowania wady wzroku u wcześniaków

Wstęp

Retinopatia wcześniacza to poważne schorzenie oczu, które dotyka dzieci urodzone przedwcześnie i stanowi jedną z głównych przyczyn ślepoty w tej grupie wiekowej. Choroba rozwija się na skutek nieprawidłowego rozwoju naczyń krwionośnych w siatkówce, która u wcześniaków nie osiągnęła jeszcze pełnej dojrzałości. W artykule szczegółowo omówimy mechanizm powstawania retinopatii, jej objawy, metody diagnostyczne oraz współczesne możliwości leczenia. Znajdziesz tu również informacje o rokowaniach i długoterminowych skutkach choroby, które pomogą zrozumieć znaczenie wczesnej interwencji i regularnych badań kontrolnych.

Najważniejsze fakty

• Retinopatia wcześniacza występuje u 30-40% dzieci urodzonych przed 32. tygodniem ciąży i jest jedną z głównych przyczyn ślepoty u wcześniaków w Polsce.
• Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest wcześniactwo, szczególnie u dzieci z masą urodzeniową poniżej 1500 g, ale istotną rolę odgrywają też tlenoterapia i infekcje wewnątrzmaciczne.
• Choroba rozwija się w pięciu stadiach według klasyfikacji ICROP, przy czym stadium 3 wymaga już leczenia laserowego, które jest skuteczne w 90% przypadków.
• Regularne badania okulistyczne u wcześniaków powinny rozpocząć się między 4 a 6 tygodniem życia i być powtarzane co 1-2 tygodnie, w zależności od stopnia ryzyka.

Retinopatia wcześniacza – co to jest i jakie są jej przyczyny?

Retinopatia wcześniacza to poważne schorzenie oczu występujące u dzieci urodzonych przedwcześnie, które może prowadzić do trwałego uszkodzenia wzroku. Choroba ta wynika z nieprawidłowego rozwoju naczyń krwionośnych w siatkówce oka, która u wcześniaków nie jest jeszcze w pełni dojrzała. Proces unaczynienia siatkówki, który w normalnych warunkach kończy się pod koniec ciąży, u wcześniaków zostaje zaburzony, co prowadzi do niekontrolowanego rozrostu patologicznych naczyń. Retinopatia wcześniacza jest jedną z głównych przyczyn ślepoty u dzieci w Polsce, dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie i leczenie.

Czym dokładnie jest retinopatia wcześniacza?

Retinopatia wcześniacza to choroba, w której niedojrzałe naczynia siatkówki rozrastają się w nieprawidłowy sposób, tworząc patologiczne struktury. W zdrowym oku naczynia krwionośne rozwijają się stopniowo, ale u wcześniaków proces ten jest przerwany, co prowadzi do powstawania nieprawidłowych naczyń i blizn. Te zmiany mogą powodować odwarstwienie siatkówki, co w skrajnych przypadkach kończy się utratą wzroku.

Według badań, retinopatia występuje u około 30-40% wcześniaków urodzonych przed 32. tygodniem ciąży

, co pokazuje, jak poważnym problemem jest to schorzenie.

Główne czynniki ryzyka rozwoju retinopatii

Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest wcześniactwo, szczególnie u dzieci urodzonych przed 32. tygodniem ciąży lub z masą ciała poniżej 1500 g. Im mniejsza masa urodzeniowa i wcześniejszy poród, tym większe ryzyko rozwoju choroby. Inne czynniki to długotrwała tlenoterapia, która może zaburzać prawidłowy rozwój naczyń siatkówki, oraz infekcje wewnątrzmaciczne. Nadciśnienie tętnicze u matki i palenie tytoniu w ciąży również zwiększają ryzyko wystąpienia retinopatii. Warto pamiętać, że nawet u dzieci, u których nie stosowano tlenoterapii, może rozwinąć się ta choroba, co pokazuje złożoność jej przyczyn.

Objawy retinopatii wcześniaczej – jak rozpoznać chorobę?

Retinopatia wcześniacza to podstępna choroba, która często rozwija się bez widocznych objawów w początkowym stadium. Właśnie dlatego tak ważne są regularne badania okulistyczne u dzieci urodzonych przedwcześnie. Objawy mogą być różne w zależności od stopnia zaawansowania choroby, dlatego warto znać zarówno te wczesne, widoczne tylko podczas specjalistycznych badań, jak i późniejsze, które mogą zaobserwować rodzice. Wczesne wykrycie retinopatii daje szansę na skuteczne leczenie i uniknięcie poważnych powikłań, takich jak odwarstwienie siatkówki czy utrata wzroku.

Wczesne objawy widoczne tylko w badaniu okulistycznym

Pierwsze oznaki retinopatii wcześniaczej są całkowicie niewidoczne gołym okiem i mogą je wykryć tylko specjaliści podczas badania dna oka. Oftalmoskopia ujawnia charakterystyczne zmiany:

• Linia demarkacyjna – wyraźna granica między unaczynioną i nieunaczynioną częścią siatkówki
• Wał naczyniowy – uwypuklenie w miejscu, gdzie kończą się prawidłowe naczynia
• Nieprawidłowe rozgałęzienia naczyń – widoczne jako kręte, poszerzone struktury

Lekarz może również zauważyć objaw „plus”, czyli nadmierne wypełnienie naczyń krwionośnych w tylnej części oka, co świadczy o aktywnym procesie chorobowym. Te zmiany klasyfikowane są w 5-stopniowej skali zaawansowania choroby.

Późne objawy zauważalne przez rodziców

Gdy retinopatia osiągnie bardziej zaawansowane stadium, rodzice mogą zaobserwować niepokojące symptomy:

Pamiętaj, że gdy pojawią się widoczne objawy, choroba jest już zwykle w zaawansowanym stadium, dlatego tak ważne są badania profilaktyczne u wcześniaków

. Inne niepokojące sygnały to zez, małoocze czy brak reakcji na bodźce wzrokowe. Jeśli zauważysz którykolwiek z tych objawów u swojego dziecka, niezwłocznie skonsultuj się z okulistą dziecięcym.

5 stadiów retinopatii wcześniaczej – klasyfikacja ICROP

Retinopatia wcześniacza została sklasyfikowana przez Międzynarodowy Komitet ds. Retinopatii Wcześniaczej (ICROP) w 1984 roku, z późniejszą modyfikacją w 2005. System ten pozwala lekarzom na precyzyjne określenie stopnia zaawansowania choroby poprzez ocenę trzech kluczowych cech: lokalizacji zmian, stadium rozwoju oraz wyglądu naczyń w tylnym biegunie siatkówki. Klasyfikacja ICROP jest niezbędnym narzędziem w podejmowaniu decyzji terapeutycznych i określaniu rokowania. Rozróżnienie pięciu stadiów choroby umożliwia monitorowanie jej postępu i wdrożenie odpowiedniego leczenia w optymalnym momencie.

Charakterystyka poszczególnych stadiów choroby

Każde ze stadiów retinopatii wcześniaczej ma charakterystyczne cechy widoczne podczas badania okulistycznego:

W stadium 4 dochodzi do częściowego odwarstwienia siatkówki, które może nie obejmować (4a) lub obejmować (4b) plamkę żółtą. Stadium 5 to całkowite odwarstwienie siatkówki, prowadzące do nieodwracalnej utraty wzroku. Wczesne rozpoznanie pozwala na skuteczne leczenie i uniknięcie najcięższych powikłań.

Kiedy mówimy o agresywnej postaci retinopatii?

Agresywna tylna retinopatia wcześniacza (AP-ROP) to szczególnie niebezpieczna forma choroby, charakteryzująca się szybkim postępem i złym rokowaniem. Rozpoznaje się ją, gdy zmiany rozwijają się w strefie I lub tylnej części strefy II, towarzyszy im znaczne poszerzenie i krętość naczyń (tzw. objaw „plus”) oraz szybkie pogarszanie się stanu. AP-ROP wymaga natychmiastowej interwencji, często w postaci iniekcji doszklistkowych leków anty-VEGF. Ta postać choroby występuje głównie u skrajnych wcześniaków urodzonych przed 27. tygodniem ciąży i stanowi szczególne wyzwanie terapeutyczne ze względu na dynamiczny przebieg i wysokie ryzyko powikłań.

Zastanawiasz się kiedy ochrzcić dziecko i jaki okres jest najlepszy na ceremonię chrztu świętego? Odkryj odpowiedzi, które pomogą Ci podjąć tę ważną decyzję.

Diagnostyka retinopatii u wcześniaków – jakie badania wykonuje się?

Diagnostyka retinopatii u wcześniaków to kluczowy element wczesnego wykrywania tej groźnej choroby oczu. Badania okulistyczne u dzieci przedwcześnie urodzonych są obowiązkowe i powinny być wykonywane przez specjalistów z doświadczeniem w pracy z niemowlętami. Podstawowym narzędziem diagnostycznym jest oftalmoskopia pośrednia, która pozwala na dokładną ocenę siatkówki. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić dodatkowe badania, takie jak ultrasonografia oka czy optyczna koherentna tomografia (OCT). Ważne jest, aby diagnostyka była przeprowadzana regularnie, ponieważ retinopatia może rozwijać się bardzo szybko.

Badanie dna oka u wcześniaka

Badanie dna oka u wcześniaka to podstawowa metoda diagnostyki retinopatii. Wykonuje się je po uprzednim podaniu kropli rozszerzających źrenice i znieczulających. Lekarz używa specjalnego wziernika i soczewki, która powiększa obraz siatkówki. Podczas badania ocenia się:

• Stopień unaczynienia siatkówki
• Obecność linii demarkacyjnej lub wału
• Ewentualne zmiany proliferacyjne
• Stan naczyń krwionośnych

Badanie jest bezpieczne, choć może być niekomfortowe dla dziecka. W niektórych przypadkach konieczne jest użycie rozwórek powiekowych, aby uniemożliwić mruganie.

Kiedy należy zgłosić się na pierwszą kontrolę?

Pierwsze badanie okulistyczne u wcześniaka powinno odbyć się między 4 a 6 tygodniem życia, niezależnie od tego, czy dziecko jest jeszcze w szpitalu, czy już w domu. Terminy kolejnych badań ustala lekarz na podstawie wyników pierwszej wizyty i czynników ryzyka. Szczególnie ważne jest wczesne badanie u dzieci:

Jeśli w rodzinie występowały choroby oczu lub dziecko ma inne niepokojące objawy, warto zgłosić się na badanie wcześniej niż zaleca standardowy harmonogram. Pamiętaj, że w przypadku retinopatii wcześniaczej czas odgrywa kluczową rolę.

Leczenie retinopatii wcześniaczej – dostępne metody

Współczesna medycyna oferuje kilka skutecznych metod leczenia retinopatii wcześniaczej, które mogą zapobiec utracie wzroku u dziecka. Wybór odpowiedniej terapii zależy od stopnia zaawansowania choroby oraz indywidualnego stanu małego pacjenta. Najczęściej stosowane metody to laseroterapia, witrektomia oraz leczenie farmakologiczne. Każda z tych technik ma swoje specyficzne wskazania i może być stosowana samodzielnie lub w połączeniu z innymi. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie problemu, ponieważ im szybciej rozpocznie się terapię, tym większe szanse na zachowanie dobrego widzenia. W przypadku zaawansowanych stadiów choroby konieczne może być leczenie operacyjne.

Laseroterapia – najskuteczniejsza metoda leczenia

Laseroterapia to złoty standard w leczeniu retinopatii wcześniaczej, szczególnie w stadium 3 choroby. Zabieg polega na precyzyjnym naświetlaniu nieunaczynionych obszarów siatkówki, co hamuje nadmierny rozrost patologicznych naczyń krwionośnych. Metoda ta jest skuteczna w około 90% przypadków i wykonuje się ją w znieczuleniu ogólnym. Laseroterapia trwa zwykle od 30 do 60 minut i wymaga późniejszych kontroli okulistycznych. Mimo że zabieg może powodować pewne ograniczenie pola widzenia w obwodowych częściach siatkówki, chroni centralne widzenie, które jest najważniejsze dla prawidłowego funkcjonowania dziecka.

Kiedy konieczna jest witrektomia?

Witrektomia to zabieg chirurgiczny stosowany w najcięższych przypadkach retinopatii wcześniaczej, gdy doszło już do odwarstwienia siatkówki (stadium 4 i 5). Operacja polega na usunięciu zmienionego ciała szklistego i uwolnieniu siatkówki od trakcji powodujących jej odwarstwienie. W niektórych przypadkach konieczne jest dodatkowe wprowadzenie oleju silikonowego lub gazu do wnętrza gałki ocznej. Witrektomia jest zabiegiem bardziej inwazyjnym niż laseroterapia i wymaga dłuższego okresu rekonwalescencji. Decyzję o jej wykonaniu podejmuje zespół specjalistów po dokładnej ocenie stanu dziecka i prognozowanych korzyści z zabiegu.

Czy wiesz, kiedy pracownik socjalny z MOPS może odebrać dziecko? Poznaj sytuacje, w których interwencja jest możliwa i jakie są prawne podstawy takich działań.

Rokowania w retinopatii wcześniaczej – jakie są szanse na dobry wzrok?

Rokowania w retinopatii wcześniaczej zależą przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby oraz momentu wdrożenia leczenia. W przypadkach wcześnie wykrytych, gdy zmiany nie przekroczyły stadium 3, szanse na zachowanie dobrej ostrości wzroku sięgają nawet 90%. Kluczowe znaczenie ma tu laseroterapia, która skutecznie hamuje postęp choroby. W bardziej zaawansowanych stadiach (4 i 5) rokowania są znacznie gorsze – odwarstwienie siatkówki prowadzi często do trwałego upośledzenia widzenia.

Według badań, dzieci z retinopatią w stadium 1-2 mają aż 80% szans na samoistną poprawę bez konieczności interwencji

, co pokazuje, jak ważna jest regularna kontrola okulistyczna.

Czy retinopatia może się samoistnie cofnąć?

Tak, w wielu przypadkach retinopatia wcześniacza może ulec samoistnej regresji, szczególnie we wczesnych stadiach choroby. Proces ten obserwuje się najczęściej u dzieci z retinopatią w stadium 1 lub 2, gdzie aż 60-80% przypadków cofa się bez leczenia. Samoistne ustąpienie zmian następuje zwykle w ciągu kilku tygodni lub miesięcy. Ważne jest jednak, aby pamiętać, że nawet przy regresji choroby dziecko powinno pozostawać pod stałą opieką okulisty, ponieważ mogą pojawić się późniejsze powikłania, takie jak:

• Krótkowzroczność
• Astygmatyzm
• Zez
• Problemy z widzeniem obuocznym

Długoterminowe skutki przebytej retinopatii

Nawet przy skutecznym leczeniu retinopatii wcześniaczej, dzieci mogą borykać się z różnymi problemami wzrokowymi w późniejszym życiu. Do najczęstszych długoterminowych skutków należą:

1. Wady refrakcji – szczególnie krótkowzroczność, która występuje u ponad 50% dzieci z historią retinopatii
2. Zaburzenia widzenia obuocznego – mogące prowadzić do trudności w nauce i problemów z koordynacją wzrokowo-ruchową
3. Zwiększone ryzyko odwarstwienia siatkówki w późniejszym wieku
4. Problemy z widzeniem przestrzennym i oceną odległości

Dlatego tak ważne są regularne kontrole okulistyczne nawet wiele lat po wyleczeniu retinopatii, aby w porę wychwycić i skorygować ewentualne problemy ze wzrokiem.

Powikłania po leczeniu retinopatii – na co zwrócić uwagę?

Leczenie retinopatii wcześniaczej, choć często skuteczne, może wiązać się z pewnymi powikłaniami. Rodzice powinni być świadomi możliwych skutków ubocznych i wiedzieć, jakie objawy powinny ich zaniepokoić. Najczęstsze powikłania dotyczą zarówno krótkoterminowych problemów po zabiegu, jak i długofalowych konsekwencji dla wzroku dziecka. Ważne jest regularne monitorowanie stanu oczu przez specjalistę oraz uważna obserwacja dziecka przez rodziców.

Według badań, około 10-15% dzieci po leczeniu retinopatii wymaga dodatkowej opieki okulistycznej z powodu powikłań

, dlatego nie wolno bagatelizować nawet drobnych niepokojących objawów.

Możliwe powikłania po laseroterapii

Laseroterapia, choć uznawana za bezpieczną metodę, może powodować pewne komplikacje. Najczęściej występujące problemy to:

Krótkowzroczność rozwija się u około 50% dzieci po laseroterapii i może wymagać korekcji okularami lub soczewkami. W rzadkich przypadkach może dojść do jaskry wtórnej lub zaćmy, które wymagają dodatkowego leczenia. Ważne jest, aby po zabiegu stosować się do zaleceń lekarza dotyczących pielęgnacji oczu i terminów kontroli.

Ryzyko związane z witrektomią

Witrektomia, jako zabieg bardziej inwazyjny, wiąże się z większym ryzykiem powikłań niż laseroterapia. Najpoważniejsze zagrożenia to infekcje wewnątrzgałkowe, które występują u 1-2% pacjentów i wymagają natychmiastowej interwencji. Inne potencjalne komplikacje to krwawienia do wnętrza oka, odwarstwienie siatkówki czy wzrost ciśnienia śródgałkowego. U około 20% dzieci po witrektomii rozwija się zaćma, która może wymagać kolejnego zabiegu.

Statystyki pokazują, że pełne przywrócenie widzenia po witrektomii udaje się osiągnąć tylko u 30-40% pacjentów

, dlatego tak ważne jest rozważenie wszystkich za i przeciw przed podjęciem decyzji o operacji.

Planujesz ciążę lub już w niej jesteś? Dowiedz się, jak kupować ubrania ciążowe i jakie warto mieć w swojej szafie, aby czuć się komfortowo i stylowo.

Profilaktyka retinopatii wcześniaczej – jak zmniejszyć ryzyko?

Choć nie da się całkowicie wyeliminować ryzyka retinopatii u wcześniaków, istnieją skuteczne sposoby na zmniejszenie prawdopodobieństwa jej wystąpienia. Kluczowa jest właściwa opieka prenatalna, która może pomóc w utrzymaniu ciąży jak najdłużej. Kobietom w ciąży zaleca się:

• Regularne wizyty kontrolne u ginekologa
• Unikanie palenia tytoniu i picia alkoholu
• Kontrolę chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca czy nadciśnienie

W przypadku przedwczesnego porodu, neonatolodzy powinni ostrożnie stosować tlenoterapię, utrzymując saturację na bezpiecznym poziomie 90-95%.

Badania pokazują, że właściwe monitorowanie stężenia tlenu może zmniejszyć ryzyko retinopatii nawet o 30%

. Ważne jest także utrzymanie prawidłowego poziomu innych parametrów, takich jak stężenie hemoglobiny czy bilirubiny.

Opieka okulistyczna nad wcześniakiem

Specjalistyczna opieka okulistyczna to podstawa wczesnego wykrywania retinopatii u dzieci przedwcześnie urodzonych. Pierwsze badanie powinno być wykonane między 4 a 6 tygodniem życia, a następnie powtarzane regularnie według zaleceń specjalisty. Okulista dziecięcy podczas wizyty:

W przypadku dzieci ze szczególnie wysokim ryzykiem (urodzonych przed 27. tygodniem) badania mogą być konieczne nawet częściej. Właściwie prowadzona dokumentacja medyczna pozwala na śledzenie postępu choroby i szybką reakcję w razie pogorszenia.

Znaczenie kontroli okulistycznych

Regularne kontrole okulistyczne to najskuteczniejsza metoda wczesnego wykrywania retinopatii wcześniaczej. Nawet 80% przypadków we wczesnych stadiach może ulec samoistnej regresji pod warunkiem odpowiedniego monitorowania. Rodzice powinni pamiętać, że:

• Badania są bezbolesne, choć mogą być niekomfortowe dla dziecka
• Wymagają rozszerzenia źrenic specjalnymi kroplami
• Powinny być kontynuowane nawet po wypisie ze szpitala

Według statystyk, dzieci regularnie badane mają o 50% większe szanse na zachowanie dobrego wzroku niż te bez kontroli

. Warto zaznaczyć, że nawet po ustąpieniu objawów retinopatii, dziecko powinno pozostawać pod opieką okulisty przez wiele lat, ze względu na ryzyko późniejszych powikłań.

Inne problemy ze wzrokiem u wcześniaków

Wcześniaki, oprócz retinopatii, często borykają się z innymi problemami wzrokowymi, które mogą wpływać na ich rozwój. Niedojrzałość struktur oka u dzieci urodzonych przedwcześnie zwiększa ryzyko wystąpienia różnych zaburzeń widzenia. Najczęstsze problemy to wady refrakcji, zez, oczopląs czy małoocze. Wiele z tych schorzeń wymaga wczesnej interwencji okulistycznej, aby zapobiec trwałym uszkodzeniom wzroku. Dzieci urodzone przed 32. tygodniem ciąży są szczególnie narażone na powikłania, dlatego tak ważne są regularne badania kontrolne nawet po ustąpieniu retinopatii.

Wady refrakcji u dzieci przedwcześnie urodzonych

Wcześniaki znacznie częściej niż dzieci urodzone o czasie rozwijają wady refrakcji, które wymagają korekcji. Najczęściej występujące problemy to:

• Krótkowzroczność – występuje u około 50% wcześniaków z historią retinopatii
• Astygmatyzm – często towarzyszy krótkowzroczności
• Nadwzroczność – rzadsza, ale wymagająca korekcji u najmłodszych dzieci

Wady refrakcji mogą się pogłębiać wraz z wiekiem, dlatego konieczne są regularne kontrole u okulisty dziecięcego. Wczesne wykrycie i odpowiednia korekcja (okulary lub soczewki kontaktowe) pozwalają na prawidłowy rozwój widzenia.

Zaburzenia widzenia związane z wcześniactwem

Wcześniactwo może prowadzić do różnych zaburzeń funkcji wzrokowych, które utrudniają codzienne funkcjonowanie dziecka. Do najczęstszych problemów należą:

Problemy z widzeniem obuocznym są szczególnie kłopotliwe, gdyż utrudniają naukę czytania i pisania. Wczesna rehabilitacja wzrokowa może znacznie poprawić komfort życia dziecka i zapobiec problemom w szkole. Warto pamiętać, że nawet dzieci, u których nie stwierdzono retinopatii, mogą mieć trudności z widzeniem przestrzennym lub oceną odległości.

Wnioski

Retinopatia wcześniacza to poważne schorzenie, które może prowadzić do trwałego uszkodzenia wzroku u dzieci urodzonych przedwcześnie. Kluczowe znaczenie ma wczesna diagnostyka i regularne badania okulistyczne, szczególnie u dzieci urodzonych przed 32. tygodniem ciąży lub z masą ciała poniżej 1500 g. Leczenie, głównie laseroterapia, daje dobre efekty we wczesnych stadiach choroby, ale wymaga stałej kontroli ze względu na możliwe powikłania. Profilaktyka obejmuje odpowiednią opiekę prenatalną i ostrożne stosowanie tlenoterapii u wcześniaków.

Najczęściej zadawane pytania

Czy retinopatia wcześniacza zawsze prowadzi do ślepoty?
Nie, retinopatia wcześniacza nie zawsze kończy się ślepotą. We wczesnych stadiach (1-2) aż 80% przypadków cofa się samoistnie, a odpowiednie leczenie w stadium 3 daje dobre rokowania. Jednak w zaawansowanych stadiach (4-5) ryzyko utraty wzroku znacznie wzrasta.

Jak często należy badać wzrok wcześniaka?
Pierwsze badanie powinno się odbyć między 4 a 6 tygodniem życia, a następnie co 1-2 tygodnie w zależności od czynników ryzyka. Dzieci urodzone przed 27. tygodniem mogą wymagać częstszych kontroli.

Czy laseroterapia jest bezpieczna dla małego dziecka?
Laseroterapia to stosunkowo bezpieczna metoda, wykonywana w znieczuleniu ogólnym. Może powodować pewne powikłania, takie jak krótkowzroczność, ale korzyści zwykle przewyższają ryzyko. Zabieg chroni centralne widzenie, które jest kluczowe dla rozwoju dziecka.

Jakie objawy powinny zaniepokoić rodziców?
Niepokojące objawy to biała źrenica (leukokoria), oczopląs, zez czy brak reakcji na bodźce wzrokowe. Warto jednak pamiętać, że widoczne objawy pojawiają się zwykle w zaawansowanym stadium choroby, dlatego tak ważne są badania profilaktyczne.

Czy dziecko z retinopatią będzie miało problemy ze wzrokiem w przyszłości?
Nawet po skutecznym leczeniu retinopatii dzieci mogą mieć różne problemy wzrokowe, takie jak krótkowzroczność, astygmatyzm czy zez. Wymagają one stałej opieki okulistycznej i często korekcji okularami lub soczewkami.